İçindekiler
9. Sınıf Edebiyat Şiir Konu Anlatımı
- Şiir Nedir?
- Şiir Bilgisi
- Şiir Türleri
- Sıfatlar
Şiir Nedir?
Şiir, duygu, düşünce, hayal ve gözlemlerin ahenkli, ölçülü ve sanatlı bir dille anlatıldığı edebî türdür. Diğer yazın türlerinden en önemli farkı, yoğun bir anlatım gücüne sahip olmasıdır. Şiirde sözcükler, sadece anlam değil; ses, ritim ve ahenk değerleriyle de seçilir. Bu nedenle şiir, hem içerik hem de biçim yönünden özel kurallara sahiptir.
Şiir, insanoğlunun en eski sözlü sanat ürünlerindendir. Destanlar, sagular, ilahiler ilk şiir örneklerindendir. Günümüzde ise serbest ölçülü, modern şiir türleriyle birlikte çok çeşitli biçimlerde karşımıza çıkar.
Örnek:
Orhan Veli’nin “Kitabe-i Seng-i Mezar” şiiri, serbest ölçüde yazılmıştır ve günlük bir gözlemi estetik dile dönüştürür.
Düşünelim – Tartışalım:
- Sizce şiiri diğer yazın türlerinden ayıran en temel özellik nedir?
- Şiir yazarken ölçü ve uyağa bağlı olmak gerekli midir?
Örnek Soru:
“Aşağıdakilerden hangisi şiirin özelliklerinden biri değildir?”
a) Yoğun bir anlatım taşır.
b) Duygu ve hayalleri dile getirir.
c) Nesnel bilgi vermeyi amaçlar.
d) Ahenk ve ritim önemlidir.
Şiir Bilgisi
Şiirde ahengi sağlayan unsurlar başlıca ölçü, uyak, redif, aliterasyon ve asonanstır. Bunlara “nazım birimleri” de eklenir. Türk şiirinde ölçü genellikle hece ölçüsü ve aruz ölçüsü olarak kullanılmış, Cumhuriyet döneminde serbest ölçü öne çıkmıştır.
- Nazım Birimi: Şiirin en küçük yapısal parçasıdır. Beyit, dörtlük, bent, mısra olabilir.
- Ölçü: Mısralardaki hece ya da aruz kalıplarının düzenidir. Örn: “11’li hece ölçüsü.”
- Uyak (Kafiye): Mısra sonlarındaki ses benzerlikleri. Tam, yarım, zengin kafiye çeşitleri vardır.
- Redif: Aynı görevdeki ek veya kelimelerin tekrarıdır.
- Asonans: Ünlü seslerin tekrarı; Aliterasyon: Ünsüz seslerin tekrarıdır.
Örnek:
“Beni candan usandırdı / cefadan yar usanmaz mı?” (Fuzuli) — “usandırdı” ve “usanmaz mı” arasındaki benzerlik zengin uyaktır.
Düşünelim – Tartışalım:
- Serbest ölçüde yazılmış bir şiir ahenkten yoksun olur mu?
- Kafiye şiirde anlamı güçlendirir mi yoksa sadece süs müdür?
Örnek Soru:
“Aşağıdakilerden hangisi nazım birimi değildir?”
a) Beyit
b) Dörtlük
c) Cümle
d) Mısra
Şiir Türleri
Şiirler konu ve işlevlerine göre farklı türlere ayrılır. Başlıca şiir türleri şunlardır:
- Lirik Şiir: Aşk, sevgi, özlem gibi bireysel duyguları işler. Örn: Divan şiirinde gazel.
- Epik (Destansı) Şiir: Kahramanlık, savaş, yiğitlik konularını işler. Örn: İstiklal Marşı.
- Dramatik Şiir: Tiyatro kökenlidir, olay ve sahneleme havası taşır.
- Didaktik Şiir: Öğretici niteliktedir, bilgi ve öğüt verir. Örn: Yusuf Has Hacib’in Kutadgu Bilig.
- Pastoral Şiir: Doğa ve kır yaşamını anlatır. Örn: Abdülhak Hamit Tarhan’ın pastoral şiirleri.
- Satirik (Yergi) Şiir: Kişi veya toplumdaki aksaklıkları eleştirir. Örn: Ziya Paşa’nın hicivleri.
Örnek:
Mehmet Akif’in “Çanakkale Şehitlerine” adlı şiiri epik türün en güzel örneklerinden biridir.
Düşünelim – Tartışalım:
- Şiir türleri sizce günümüzde hâlâ geçerli midir, yoksa türler iç içe mi geçmiştir?
- Lirik şiir neden her dönemde varlığını koruyabilmiştir?
Örnek Soru:
“Aşağıdakilerden hangisi pastoral şiire örnektir?”
a) Köy hayatını anlatan şiir
b) Savaş konulu şiir
c) Öğüt verici şiir
d) Aşk şiiri
Sıfatlar
Sıfatlar (önadlar), isimleri niteleyen veya belirten sözcüklerdir. Hikâyede, romanda ve özellikle şiirde anlatımı zenginleştirmek için önemli bir görev üstlenirler.
- Niteleme Sıfatları: Varlığın rengini, biçimini, durumunu belirtir. Yeşil yaprak, güzel kız.
- Belirtme Sıfatları: Varlığı işaret, soru, sayı veya belgisizlik yönünden belirtir.
- İşaret Sıfatları: Bu kitap, şu çocuk
- Soru Sıfatları: Hangi öğrenci, kaç kişi
- Sayı Sıfatları: Üç kalem, ikinci sıra
- Belgisiz Sıfatlar: Bazı insanlar, birkaç gün
Şiirde sıfatlar duygu ve hayali güçlendirir. “Uçsuz bucaksız gökyüzü” ifadesinde sıfatlar betimlemeyi kuvvetlendirir.
Örnek:
“Siyah saçlı, ela gözlü güzel bir kız” cümlesinde niteleme sıfatları yoğun olarak kullanılmıştır.
Düşünelim – Tartışalım:
- Şiirde kullanılan sıfatlar sizce duyguları daha mı güçlü yansıtır?
- Belirsiz sıfatların (birkaç, bazı) kullanımı şiire nasıl bir etki katar?
Örnek Soru:
“Aşağıdakilerden hangisinde sayı sıfatı vardır?”
a) Mavi gökyüzü
b) Üç çocuk
c) Bu defter
d) Güzel manzara